فراگیرسازی، تعادلی دشوار میان عدالت آموزشی و پرورش استعدادها
در فضای گفتمانی آموزش و پرورش، «فراگیرسازی» و مفاهیم مطرح در سند تحول بنیادین، از آرمان‌های مشترک و مورد تأیید همگان است.
این اسناد به درستی بر عدالت آموزشی و کاهش شکاف‌های طبقاتی تأکید دارند.
با این حال، وقتی به وضعیت موجود نگاه می‌کنیم، با یک تناقض جدی مواجه می شویم: ساختار فعلی ما، با وجود تمام تلاش‌ها برای ارتقای کیفیت، همچنان به سمت جداسازی زودهنگام دانش‌آموزان گرایش دارد.
آیا این رویکرد، راهکاری برای رشد استعدادهاست یا چالشی در مسیر عدالت آموزشی؟
۱. چالش همگونی در برابر تنوع رویکرد فراگیرسازی معتقد است که محیط مدرسه باید بازتابی از جامعه‌ای ناهمگون باشد. یادگیری مهارت‌های اجتماعی، همدلی و درک تفاوت‌ها، نیازمند بستری است که در آن دانش‌آموزان با توانمندی‌ها و پیشینه‌های مختلف در کنار یکدیگر رشد کنند.
تمایل ساختار آموزشی به تفکیک دانش‌آموزان در مدارس خاص (تیزهوشان، نمونه و…)، اگرچه با هدف متمرکز کردن امکانات بر روی استعدادهای درخشان انجام می‌شود، اما در عمل می‌تواند باعث ایجاد نوعی جزیره‌گرایی شود.
این جداسازی، ممکن است دانش‌آموز را از مواجهه واقعی با تنوع دنیای بیرون دور کرده و مهارت‌های نرم لازم برای زیست جمعی را به حاشیه ببرد.
۲. مدیریت کلاس‌های درس، دشواری اجرای سیاست‌ها شاید بتوان گفت تمایل به جداسازی، واکنشی به دشواری مدیریت تنوع در کلاس‌های درس است.
وقتی سیستم آموزشی با کمبود منابع یا نیاز به روش‌های نوین تدریس تلفیقی مواجه است، طبقه‌بندی دانش‌آموزان ساده‌ترین مسیر برای کنترل فرآیند آموزش به نظر می‌رسد.
اما واقعیت ای است که برای تحقق عدالت آموزشی، نیازمند ارتقای توانمندی مدارس عمومی هستیم.
تا زمانی که مدرسه عمومی، مدرسه دوم تلقی شود، فاصله میان اهداف سند تحول و واقعیت‌های میدانی، همچنان باقی خواهد ماند.
۳. پلی به سوی آینده،نگاهی واقع‌بینانه سند تحول بنیادین، افق‌های بلندی را برای نظام آموزشی ترسیم کرده است. گذار از وضع موجود به وضع مطلوب، نه با شعار، بلکه با بازنگری در ساختارهای فعلی امکان‌پذیر است. ما نیازمند مدلی هستیم که در آن:
استعدادها پرورش یابند، بدون آنکه برچسب‌های زودهنگام «نخبه» و «غیرنخبه» به دانش‌آموزان زده شود.
مدارس عمومی تقویت شوند تا دیگر نیازی به خروج اجباری دانش‌آموزان مستعد برای دریافت آموزش بهتر نباشد.
فراگیرسازی، نه به عنوان یک شعار تئوریک، بلکه به عنوان یک راهبرد عملیاتی در کلاس‌های درس دیده شود. جداسازی دانش‌آموزان، شاید در کوتاه مدت آمارهای آموزشی را درخشان نشان دهد، اما در بلندمدت، انسجام اجتماعی و توانایی رشد همه جانبۀ نسل آینده را به چالش می‌کشد.
شاید زمان آن رسیده که با نگاهی نقادانه، الگوهای جداسازی را بازنگری کرده و به سمت مدلی حرکت کنیم که در آن، هر دانش‌آموز، صرف‌نظر از توانمندی‌ها، فرصتی برابر برای شکوفایی در کنار هم‌سالان خود داشته باشد.
محسن غفوریان مدرس دانشگاه فرهنگیان (دانشکده علوم انسانی شهید چمران تهران)
