جامعه دوستدار انسان (فراگیر، دردسترس عادلانه وبدون مانع)
امید روشندلان
۱۲ آذر روز جهانی معلولان است؛
در این روز بیش و پیش از هر چیز باید به استقرار جامعه دوستدار انسان اندیشید. جامعه دوستدار انسان جامعهای فراگیر در دسترس، عادلانه و بدون مانع خواهد بود جامعهای که همه انسانها به ویژه انسانهای دارای معلولیت امکان زیست مناسب داشته باشند.
به عبارتی جامعهای که برای همگان زیستپذیرتر شود موانع راه بهزیستن هموارتر گردد و عدالت در جامعه بگسترد، از این جهت روز جهانی معلولان و گرامیداشت آن، جلوهای از حرکت و تلاش جهانی برای حفظ و ارتقای زندگی انسان در مدار عدالت و جلبتوجه آحاد جامعه به تواناییها و استعدادها و حقوق برابر همگان است.
روز جهانی معلولان متعلق به انسانهایی با عزمی راسخ و امیدوار است که با باوری وصفناپذیر همراه عموم جامعه، در جهت پیشرفت و توسعه کشور گام برداشته و از هیچ کوششی فروگذار نمیکنند. این روز که از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد نامگذاری شده، فرصت مغتنمی برای ارج نهادن به استعدادها و قابلیتهای کسانی است که با معلولیتهای گوناگون زندگی میکنند، همچنین فرصتی برای بازنگری در اقدامات انجام شده جهت احیای حقوق آنان و اصلاح نگرش عمومی نسبت به پدیده معلولیت است. این روز یادآور تعهدی است که همسو با حرکتهای جهانی باید در مسیر اجرای بیکم و کاست قوانین مرتبط با افراد دارای معلولیت گام برداشته شود.
در قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت مصوب مجلس شورای اسلامی بر ضرورت تحقق عدالت و برابری فرصتها برای این عزیزان تاکید و دولت مکلف شده تا تمامی تلاش خود را در راستای فراگیرسازی خدمات آموزشی، شغلی، بهداشتی و رفاهی برای آنان به کار گیرد. با توجه به تغییرات سریع و گسترده جوامع، افراد معلول بیش از دیگران، از این تاثیرات و چالشهای محیطی آسیب میبینند و ما باید تلاش کنیم که این بحرانها را کاهش داده و به حداقل برسانیم. بر این اساس یکی از اقدامات که باید انجام شود فراهم کردن تمهیدات و شرایط مشارکت فعال افراد معلول در سیاستگذاریها و تصمیمگیریها و ایفای نقش و حضور تکتک این افراد در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است.
امروزه با توجه به شرایط جامعه، خدمت رسانی به گروههای دارای معلولیت دشوار شده است، اما عبور پرافتخار از چالشهای پیشرو با صبر و بردباری و وحدت ملی، ارتباط منسجم میان دستگاهها و تلاش مضاعف امکانپذیر خواهد بود و نتیجه آن نیز ساختن جامعهای متعالی و مطلوب است. تضمین دسترسی به خدمات حمایتی، بهکارگیری فناوریهای ارتباطی و اطلاعاتی، آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی، تالیف و مناسبسازی محتوا و ارایه محتواهای الکترونیک، توسعه آموزشهای فنی و حرفهای و تضمین مشارکت دانشآموزان استثنایی در فعالیتهای آموزشی، توانبخشی، پرورشی، ورزشی، هنری و … از جمله اقداماتی است که در روز جهانی معلولان به عنوان حقوق آموزشی ایشان باید بر آن تاکید کرد. اصل سیام قانون اساسی، آموزش وپرورش عمومی را برای همه کودکان و نوجوانان رایگان و دولت را مکلف نموده است تا امکان و فرصتهای عادلانه برای همه ایشان فراهم سازد. این اصل مترقی قانون اساسی مطابق است با نظریه توسعه انسانمبنا که موتور اصلی توسعه را انسان میداند. توسعه را بیش وپیش از آنکه تکنولوژی مبنا، وثروتمبنا یا منابعمبنا فرض کندانسانمبنا میپندارد.بایددانست در بطن این نظریه مقبول جهانی دو پیام مهم نهفته است؛ اول اینکه همه انسانها در مسیر توسعه باید توانمند شوند فارغ از مرزهای جنسیتی و سنی و نژادی و خصوصا انسانهای با نیازهای ویژه و پیام دوم این نظریه اما بر عدالت متمرکز است اینکه همه انسانها باید از مواهب توسعه بهرهمند شوند بر مبنای اصل سی قانون اساسی و نظریه توسعه انسانمبنا. آموزش وپرورش کشور موظف است تمامی امکانات و فرصتهای لازم برای توانمندسازی و تعلیم وتربیت کودکان با نیازهای ویژه را فراهم سازد.
امروز سازمان آموزش وپرورش استثنایی کشور که مولود انقلاب اسلامی است با بیش از هزار و هشتصد مدرسه خاص استثنایی و بیست هزار مدرسه پذیرا و با وجود بیست هزار معلم و مربی گامهای موثری در این راستا برداشته است به گونهای که پس از تاسیس تاکنون پوشش تحصیلی دانشآموزان با نیازهای ویژه نزدیک به بیست برابر افزایش یافته است، ولی همچنان حداقل سیدرصد کودکانی که باید تحت پوشش خدمات آموزشی پرورشی و توانبخشی این سازمان قرار گیرند از سپهر آموزش بهدورند و بیش از نود و پنج درصد کودکانی که باید تحت پوشش این سازمان خدمات حرفهای اختلالات یادگیری دریافت کنند محروم از دریافت این خدماتند. از سوی دیگر این دانشآموزان برای ارتقای کیفیت وتوانمندسازی از مسیر آموزش نیازمند بیش از یکصد وسیله وتجهیزات آموزشی توانبخشی پرورشی و ورزشیاند که وفق قانون اساسی دولت مکلف به تأمین آنهاست و حداقل هشتاد هزار از این وسایل نیاز فوری دانشآموزان با نیازهای ویژه است که گرچه در زمان تصدی اینجانب در بودجه سازمان ردیفی پایدار یافت اما اعتبار تخصیصی یک بیستم نیاز را بیشتر پاسخ نمیداد و همچنان نیاز به توجه خاص و ویژه است. نکته مهم دیگر مناسبسازی محیط مدارس و نیز جامعه برای بهرهمندی بیشتر کودکان وانسانهای با نیاز ویژه ازنظام تعلیم وتربیت در گام اول و فضای جامعه در گام بعدی است. امروز طرح تلفیقی- فراگیر بر این نکته که دانشآموزان با نیازهای ویژه در کنار سایر دانشآموزان درس بخوانند و تعلیم وتربیت شوند تاکید دارد اما این امر مستلزم مناسبسازی نه تنها فضاهای فیزیکی مدرسه، بلکه وسایل و تجهیزات و نیز مناسبسازی محتواها و معلمان ودانشآموزان و حتی اولیای ایشان است که باید به شکل جدی وجهه همت مسوولان و برنامهریزان و آحاد جامعه باشد. Seyed موضوع مهم دیگر دانشآموزان با نیازهای ویژه پس از توانمندسازی ایشان از مسیر تعلیم وتربیت پیوند آنها به نظام کار، تولید و اشتغال است. بهنظر میرسد در این راستا تدوین نظام جامع توسعه آموزشهای فنی و حرفه وکارآفرینی امری موثر و ضروری باشد. گامهای اولیه آن در سال ۱۴۰۰ که اینجانب مسوولیت سازمان آموزش وپرورش استثنایی کشور را بر عهده داشتم برداشته شد اما این مهم نیاز به طرحی جامعتر و تصویب آن در شورای عالی مهارت وآموزشهای فنی حرفهای و سپس هیات دولت را دارد تا امکان تحقق تحولی مناسب در این عرصه را فراهم سازد. این موارد و البته محورهای عمده دیگری وجود دارد که در روز جهانی معلولین باید برآن پای فشرد و تلاش کرد تا در مسیر جامعه دوستدار انسان جامعهای زیستپذیر برای همگان، دردسترس و بدون مانع والبته عادلانه گامهای موثری برداشت.
در کنار این مهم لازمه استقرار چنین آرمانی آگاهسازی جامعه و خانواده و فرهنگ حاکم بر آن است تا نگاه خود به افراد دارای معلولیت را ارتقا بخشند و بدانند با نگاه دارایی محور و نه نقص مبنا یا کمبود به آنها باید نگریست. نگاه دارایی محور براین نکته مهم تاکید مینماید که انسانها مجموعهای از داشتهها و داراییها در قالب استعداد وتوانهای زیستی، روانی و اجتماعیاند که این داشتهها در افراد متفاوت است و البته در کنار آن داراییها، نداشتههایی هم دارند. در این نظریه تاکید میشود که در مواجهه با انسانها داشتههای آنها را باید شناخت و در مسیر رشد و باروری قرار داد و از این مسیر نقصها و نداشتهها را یا برطرف کرد یا به حاشیه راند. حال آنکه رویکرد نقص محور یا نظریه کمبود بر نداشتهها و نقصها متمرکز میشود و سعی در رفع آن دارد گرچه این نگاه هم بهجای خود آثار مثبتی ممکن است بر جای بگذارد اما اصل اولویتدار نگاه آدمی در جامعه و روابط اجتماعی باید با رویکرد داراییمحور معنا شده و استعدادها و داشتههای آدمیان را محقق گرداند، مطابق این نگاه کودکان و نوجوانان دارای معلولیت در کنار نقص زیستی یا ذهنی، داشتهها و استعدادهای بیشماری دارند که نظام تعلیم وتربیت و جامعه با تمرکز بر آنها و رشد و بالندگیشان زمینه توسعه افراد و جامعه را بیش از پیش فراهم میسازند.–
سیدجواد حسینی
