روانخوانی خط بریل

افرادی که دارای آسیب بینایی می­باشند همچون سایر افراد باید مهارتهای ارتباطی را فرا گیرند. برای کودکان نابینا یادگیری روشهای استفاده از الفبای بریل یک مهارت کلیدی برای ایجاد ارتباط با دنیای پیرامون به حساب می­آید. خواندن بریل نوعی خواندن از طریق لمس است. افرادی که از خط بریل برای خواندن استفاده می­کنند، معمولا با هردو دست که یکی در جلو و دیگری در پشت حرکت می­کند مطالب را می­خوانند. معمولا موفق­ترین خوانندگان بریل از نظر سرعت خواندن در حد متوسط هستند و تقریبا دو تا سه برابر کندتر از خوانندگان خطوط چاپی می­توانند بخوانند.

سرعت بریل­خوانی افراد نابینا بسیاری از اوقات در میان معلمان ایشان به موضوع بحث برانگیزی تبدیل می­شود. معلمان ممکن است اظهار نمایند که دانش­آموزان نابینا متون را کندتر از سایر هم­کلاسی­هایشان می­خوانند. احتمال دارد برخی از مربیان کُندخوانی دانش­آموزان نابینا را به ساختار خط بریل به­عنوان ابزاری که برای مطالعه و خواندن مورد استفاده قرار می­گیرد نسبت دهند. اما با بکارگیری روش­ها و اصول صحیح می­توان سرعت و بهره­وری در خواندن بریل را ارتقاء بخشید و تسلط و روان­خوانی دانش­آموزان نابینا را مشابه افراد بینا توسعه داد.

دین منظور لازم است برای رشد مهارت­های لمسی، فرصت­های مناسبی در اختیار کودکان و دانش­آموزان نابینا قرار گیرد تا ایشان در سال­های نخستین مدرسه، شرایط مناسبی برای اصلاح مهارت­های حرکتی و رشد ادراک لمسی دست یابند و در موقعیتی به یادگیری بپردازند که بتوان از پیشرفت آنان در خواندن و روانخوانی را بطور مشخص ارزیابی نمود. لذا در این مجال توصیه­ها و روش­های تقویت مهارت بریل­خوانی و افزایش سرعت روانخوانی مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

تاثیر پرورش نیمکره­های مغزی در روانخوانی بریل

شکوفا شدن استعدادها و توانایی­های هر شخص بسته به میزان فعال بودن نیمکره­های مغز وی است. پژوهش­ها نشان می­دهند در یک انسان هر دو نیمکره، در حال فعالیت و انجام وظیفه هستند. از تفاوت­های مهم بین افراد نابغه و عادی در نحو­ه­ی استفاده آنان از مغز است، افراد نابغه از تمام قابلیت­های مغز بهره­ی کامل می­برند. بنابراین ما نیز برای افزایش توانایی و شکوفایی استعدادهایمان باید دو نیمکره­ی مغزمان را فعال کنیم. بطور مثال یکی از راه­های فعال سازی نیمکره­های مغز، توانایی استفاده کامل از دو دست است.

در تقسیمات اصلی عملکرد مغز، قسمت راست مغز: ریتم، آگاهی فضایی، بُعد، تخیل، خیالبافی، رنگ و آگاهی کلی را برعهده دارد و قسمت چپ مغز درک کلمات، منطق، اعداد، توالی، خطی بودن، تحلیل و فهرست­ها را عهده­دار است.

از آنجائی­که در خواندن بریل، آگاهی فضایی،  بُعد و آگاهی کلی (عملکرد راست مغز) و توالی و تحلیل (عملکرد قسمت چپ مغز)  مورد استفاده قرار می­گیرد لذا برای روان­خوانی خط بریل استفاده از هر دو دست (راست و چپ) و بهره­گیری از تمامی انگشتان ،  باید مورد توجه  و تاکید فراگیران قرار گیرد.

در این فرآیند دو نیمکره مغز با همکاری یکدیگر، اطلاعات را سازماندهی می­کنند و با ترکیب عناصر مختلف سرعت خواندن را افزایش می دهند.

ار سوی دیگر یادگیری خواندن بریل مستلزم توجه ویژه به جزئیات معینی در فرآیند خواندن است که شامل مکانیسم حرکت دست­های خوانندگان، درک موقعیت نقاط در سلول بریل و راهبردهای گوناگونی برای تسهیل شناسایی کلمه است. تأکید روی دنبال کردن مؤثر (حرکات دست) در شروع آموزش بریل کمک زیادی به روانی و سرعت خوانندگان در بلند مدت می­کند.

ملاحظات آموزشی

در آموزش خط بریل  توجه به موارد ذیل ضروری است:

۱-باور داشته باشید یک نابینا هم می­تواند خطوط بریل را به­صورت کاملاً روان و با همان سرعتی بخواند که همکلاسی­های بینایش متون چاپی را می­خواند. به آنها بگویید که می­توانند و حتماً موفق خواهند شد. این باور را به دانش­آموز نابینا و اطرافیان او در محیط آموزشی هم القا کنید. بدیهی است هنگامی که حدود انتظار معلمان و دانش­آموزان بطور منطقی و مثبت بالا باشد امید به تلاش، تمرین و استمرار در فعالیت­ها را بهبود می­بخشد.

۲-دانش­آموز نابینا را با کمک خواندن کتاب­های جذاب و ایجاد تجربیات لذت بخش از کتاب خوانی، به بریل خوانی تشویق کنید. در این فرآیند می­توانید از ابزارهایی که برداشت و دریافت لمسی دانش­آموز نابینا را تقویت می­کند استفاده کنید. شرایطی را فراهم آورید تا دانش­آموز نابینا به انواع و اقسام اطلاعات بریل تسلط و احاطه داشته باشد، اطلاعاتی نظیر نصب برچسب­های بریل (بر روی وسایل خانه، کلاس و اسباب بازی­ها)، منوهای بریل رستورانی، دستور غذا و… . باید ترتیبی بدهید که فرد نابینا به همان میزانی که سایر کودکان اطلاعات نوشتاری را از طریق بینایی دریافت می­کنند، این اطلاعات را در قالب بریل، دریافت نماید.

۳-شرایطی فراهم آورید تا فرد نابینا با افرادی مرتبط باشد که بریل را می­شناسند و می­توانند در حد تسلط خواندن و نوشتن بریل را انجام دهند. اگر امکان این موضوع فراهم نبود حداقل کاری که می­توان انجام داد این است که سعی شود کودک نابینا ساعاتی را با افرادی سپری کند که می توانند نمایش خوبی از روان خوانی بریل برای او داشته باشند.

۴-آنچه اهمیت دارد این است که کودک نابینا باید بتواند متن را بصورت روان بخواند و درک کاملی از متن خوانده شده داشته باشد. این مهارت نیازمند غیر ارادی شدن فرآیند خواندن، دقت، روانی و سرعت بالا در تشخیص کلمات است. علاوه بر این­ موارد لازم است فرد نابینا بتواند متن را به شکلی کارآمد در سطوح جمله، مفاهیم کلی و موضوع آن، پردازش نماید. تسلط بر متن، کیفیت بیان و درک را در فرد نابینا ارتقاء می­بخشد.

 روش­های تقویت مهارت بریل­خوانی

کلید روان خوانی و تسلط و درک متن، خواندن است!“

برای تقویت مهارت خواندن توجه به نکات زیر ضروری است

1_برای بریل آموزان بسیار مهم است که یاد بگیرند انگشتان خود را به شکلی سبک، سیال و روان بر روی خطوط  بریل حرکت دهند و از فشار زیاد انگشتان: در زمان خواندن بریل بر روی کاغذ بپرهیزتد. فشار بیش از حد انگشتان و توقف بر روی حروف بریل سرعت خواندن را کاهش داده و موجب خستگی و کاهش رغبت به ادامه خواندن می­شود.

۲- در ابتدا باید خواندن را با جملات ساده و موضوعات مورد علاقه­ی فراگیر شروع کرد.

۳- توجه کنید از تمام انگشتان استفاده شود.

۴- تمرین خواندن مداوم و مستمر در هر روز و مطالعه روزانه، کلید تبدیل شدن فرد به یک بریل­خوان حرفه­ای و مسلط خواهد بود.

۵- بازخوانی یک متن با صدای بلند، می­تواند روان­خوانی و تسلط در خواندن را در نابینایان افزایش دهد. پس از دو یا سه بار خواندن یک متن، احتمالاً فراگیر برای خواندن آن متن به حافظه­ی خود اتکا خواهد کرد، اما این حالت مشکلی را ایجاد نخواهد کرد، چرا که انگشتان کودک سبک و چابک بر روی متن در حرکت است و یکی از اهداف این تمرین هم کسب همین چالاکی در حرکت انگشتان می­باشد.

۶- زمان خواندن متن توسط فراگیر را محاسبه و ثبت نمائید تا میزان پیشرفتشان در روان­خوانی و تسلط بر متن را با هر نوبت بازخوانی به ایشان اعلام و نشان بدهید. متنی باید در اختیار دانش­­آموز قرار گیرد که در محدوده­ی دانش فرد باشد، بعد از هر نوبتِ خواندن متن، سرعت و روانی خواندن وی در نموداری ثبت و اعلام شود. مرور کردن، نمودار روان­خوانی  به دانش­آموز بازخورد لحظه­ای می دهد و برای اغلب فراگیران، این امر می­تواند نوعی مشوق محسوب شود.

۷- متخصصان سواد­آموزی توصیه می­کنند کودکان تا سنین ۱۲ سالگی، هر روز دقایقی را ساکت و در گوشه­ای بنشینند و مطالعه کنند. خواندن در سکوت، هم حجم مطالب خوانده شده توسط کودک را افزایش می­دهد و هم این امکان را فراهم می کند که کودک در زمینه­ی برقراری ارتباط با متون، از بنیه­ی قوی­تری برخوردار شود و توجه و دقت کودک را تقویت می­نماید.

روش­های خواندن خط بریل:

به­طور عموم خوانندگان ماهر بریل از بیشترین انگشتان شان (به جز انگشت شست) استفاده می­نمایند تا بخوانند و دست­هایشان را بطور مستقل حرکت می­دهند تا سرعت دنبال کردن خود را افزایش دهند.

طرح زیر یک روش معمول را برای آموزش و رشد مهارت­های دنبال کردن ارائه می­کند:

• فرد نابینا در طول یک خط واحد، ترکیب و توالی حروف بریل را دنبال می­کند، دو دست با یکدیگر حرکت می­کنند و چهار انگشت از هر دست روی خط است.
• بریل­خوان خط بالایی را تا انتها دنبال می­کند و دوباره به اول خط باز می­گردد. بعد دست­ها را به­طور عمودی پایین می­آورد تا خط دوم را شروع کند. دو دست با یکدیگر حرکت می­کنند.
• فرد خط بالایی را در طول دنبال می­کند و بطور اریب دست­ها را برای شروع کردن خط دوم پایین می­آورد، دو دست با یکدیگر حرکت می­کنند.
• فرد نابینا نصف خط بالایی را با دو دست همراه با یکدیگر و بصورت جداگانه دنبال می­کند و ادامه خط تا پایان آن را با دست راست دنبال می­کند در حالی که دست چپ بطور اریب پایین می­آید تا خط دوم را شروع نماید در حالی که دست راست از روی صفحه بلند می­شود و در کنار دست چپ قرار می­گیرد. این طرح به­دنبال کردن دو دست به­ صورت مستقل مشهور است.

خوانندگان سریع بریل، نسبت به خوانندگان کند، در تشخیص حروف بریل تفاوت دارند. خوانندگان سریع از موقعیت نقطه‌ها در حروف بریل بیشتر آگاه هستند در حالی­که تشخیص خوانندگان کند دارای یک شکل کلی­نگر است.

تمریناتی برای بهبود عملکرد و تقویت لامسه دانش­آموزان آسیب دیده بینایی

لامسه یک جزء اصلی و مهم در شناخت محیط و بریل­آموزی می­باشد. توجه داشته باشید برای روان‌خوانی، سرعت، دقت خواندن و نوشتن بریل استفاده از تمامی انگشتان هر دو دست ضروری و الزامیست. در این بخش روش­های تقویت لامسه به طور اجمال مورد اشاره قرار می­گیرد:

• بازی با شن، ماسه، رس و ساختن اشکال مختلف به منظور بهبود یادگیری روابط فضایی و عملکرد حس لمسی با استفاده از تمام انگشتان دو دست
• تفکیک نخود و لوبیا و برنج از هم (حبوبات و غلات مختلف) به منظور تشخیص شکل و اندازه­ها و تفاوت آنها و جداسازی و قرار دادن هر یک در ظروف مختلف و در جهت­های مختلف، برداشتن دانه­های حبوبات با استفاده از انگشت شست و به نوبت با تک تک انگشتان
• استفاده از خمیر، رنگ انگشتی، برس نرم و زبر، توپ­های خاردار (تکه تکه کردن خمیر با تک تک انگشتان، فرو کردن تک تک انگشتان در خمیر به نوبت)
• بردن متوالی دست­ها به داخل آب سرد و گرم و ماساژ دست­ها
• ضربه زدن هر یک از انگشتان به انگشت شست به نوبت
• چیدن منظم مهره­های سوزنی با دو دست، از راست به چپ، از چپ به راست، از بالا به پایین، یکی در میان و یا طبق الگو
• الگویابی اشکال و اجسام از طریق حس لامسه
• پاره کردن کاغذ و بریدن با قیچی (بریدن خطوط صاف و اشکال هندسی)

۱۰-به نخ کشیدن مهره­های ریز و مشابه یا متفاوت با ترتیب خاص

     ۱۱- تشخیص انواع پارچه زبر، نرم، لیز، پشمی، نازک، پنبه­ای، و کشیدن دست روی فلز و پلاستیک

    ۱۲-باز و بسته کردن گیره لباس و برداشتن کاغذ و یا پنبه با گیره

    ۱۳-نشان دادن زوایای اشکال هندسی برجسته با دو دست و بهره­گیری از تمام انگشتان دو دست

    ۱۴-استفاده از کارت­های دوخت با استفاده از دو دست و یا دوخت و دوز با استفاده از سوزن­های درشت

    ۱۵-چیدن قطعات پازل­های مختلف از آسان به مشکل.

    ۱۶- بستن بند کفش، دکمه و زیپ­های لباس و بستن کمربند.

    ۱۷-شستن اسباب­بازی­ها و نشان دادن جزئیات آنها.

    ۱۸-نشان دادن خط­های برجسته موازی با استفاده از هر هشت انگشت دستان. (تمام انگشتان دو دست به جز شصت)

   ۱۹-پیدا کردن شکل مورد نظر از بین اشکال مختلف با لمس کردن آن‌ها با دو دست.

  ۲۰-پیدا کردن موارد جزئی اختلاف در دو شیء مشابه با حس لامسه توسط دانش­آموز.

 ۲۱-استفاده از پازل­هایی که عمق­های متفاوتی دارند، تا با دست چپ­ جای شکل را پیدا کرده و با دست راست در جای مناسب خود قرار دهد.

۲۲- دانش‌آموز سعی کند در حالی که دور دو انگشت سبابه و شست کشی انداخته شده انگشتانش را از هم دور کند.

۲۳-تک تک انگشتان را بطور جداگانه باز و بسته کند.

۲۴   _ تایپ کردن با ماشین پرکینز با استفاده از تمام انگشتان دو دست

• جاسازی اشکال مختلف در جای خود
• فشردن توپ اسکواش و یا توپ قابل انعطاف و توپ­های برجسته یا دندانه­دار
• بستن پیچ و مهره­هایی در اندازه های مختلف با استفاده ازسر انگشتان دو دست
• گره زدن طناب و باز کردن آن
• فشردن لباس های خیس، اسباب­بازی­های نرم و فشردن اسفنج خیس شده.
• تشخیص سایز اشکال، ظروف و میوه­ها با استفاده از حس لامسه
• استفاده از میله­های مونته سوری برای تشخیص اندازه استوانه­ها
• تشخیص انواع کاغذ از لحاظ ضخامت.
• تشخیص دمای اشیاء. (سرد، گرم، خیلی سرد، خیلی گرم) با استفاده از حس لامسه
• پیدا کردن اشیا کشیدن کش با سر انگشتان
• ورق زدن کتاب
• فشردن کلید های ارگ یا پیانو با استفاده از تمام انگشتان دو
• تکه تکه کردن سبزی
• پیچاندن نخ به دور قرقره
• همزمان دو شکل برجسته را لمس کرده و نام آنها را به ترتیب از چپ به راست بیان کند.
• با استفاده از دو دست و قرار دادن ۴ انگشت هر یک از دستان (به جز انگشت شست) روی خانه­های بریل بطور همزمان- جایگاه نقاط و جهت آنها را نام ببرد.

(لازم به ذکر است این تمرین‌ها گام­به­گام انجام شود. بعنوان مثال درگام اول انگشت اشاره دست چپ روی یک خانه (سلول) قرار گرفته جایگاه و جهت نقاط بیان شود، سپس در گام دوم انگشت اشاره و انگشت وسط بطور همزمان روی دو خانه بریل قرار گرفته و به ترتیب جایگاه و جهت نقاط بیان شود. سپس در گام سوم انگشت­های اشاره، وسط و انگشتری دست چپ روی سه خانه (سلول) قرار گرفته و جایگاه و جهت نقاط بیان شود درگام چهارم (با استفاده از سه انگشت گام سوم و انگشت کوچک دست چپ) ۴ انگشت دست چپ روی ۴ خانه (سلول) قرار گرفته و به ترتیب هر یک انگشتان جایگاه نقاط و جهت آنها را شناسایی و نام ببرند.^[1] هدف از این فعالیت آن است که تمام انگشتان دست‌ها توانایی تشخیص نقاط بریل را کسب نمایند.)

گردآوری:

امینه نگهبان

کارشناس آموزش افراد با آسیب بینایی